Thử đi tìm ngọn nguồn của vấn đề i (ngắn) / y (dài)

Tháng 3 năm 1984, không biết do một sự nghiên cứu kỹ lưỡng hay do sự gợi ý ngẫu hứng của một vài chuyên gia, Bộ giáo dục đã ban hành một Quyết định Quy định về chính tả tiếng Việt và về thuật ngữ tiếng Việt dựa trên một văn bản được ký kết giữa Bộ giáo dục và Ủy ban khoa học xã hội từ 1980, trong này có vấn đề i (ngắn) / y (dài). Ngay từ khi văn bản ra đời, nhiều người đã tỏ ra nghi ngờ, và quả nhiên chỉ ít lâu sau, càng ngày người ta càng thấy nhiều báo chí và nhà xuất bản vẫn viết i (ngắn) / y (dài) theo kiểu truyền thống mà không tuân theo cái bản Quy định nói trên, và … cho đến tận ngày hôm nay.
Hình như mệnh lệnh hành chính không “thiêng” đối với việc sử dụng ngôn ngữ. Cố giáo sư Hoàng Phê, chủ biên cuốn Từ điển tiếng Việt nổi tiếng, người rất nghiêm túc chấp hành cái bản Quy định nói trên, lúc sinh thời, có lần đã kể cho tôi nghe câu chuyện sau đây: trong một hội nghị bàn về giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt, trong lúc giải lao vui vẻ thân mật, giáo sư Nguyễn Tài Cẩn – nhà ngôn ngữ học hàng đầu của nước ta - có nửa đùa nửa thật nói với cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng: “Đề nghị Thủ tướng cứ ra quyết định, anh em ngôn ngữ chúng tôi sẽ vận động nhân dân sử dụng” (nhân bàn về một số cải tiến ngôn ngữ). Thủ tướng cười vui vẻ và đáp: “Ấy chết! Anh đừng xui dại tôi. Chuyện ngôn ngữ không dùng mệnh lệnh được đâu”. Trước đó, cũng có lần cố giáo sư Nguyễn Kim Thản, nguyên Quyền Viện trưởng Viện ngôn ngữ học, kể với tôi câu chuyện khác với nội dung tương tự: một lần, ông được cố Chủ tịch Ủy ban Thường vụ Quốc hội Trường-Chinh mời lên gặp để nghe tìm hiểu về tình hình nghiên cứu ngôn ngữ học, ông bèn tranh thủ đề nghị Chủ tịch đưa ra trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua một số cải tiến chữ quốc ngữ. Chủ tịch gạt ngay: “Vấn đề chữ nghĩa đụng chạm đến toàn dân, một cơ quan (Ủy ban Thường vụ Quốc hội) không đủ tư cách làm đâu. Phải đưa trình Quốc hội. Nhưng bây giờ Quốc hội có quá nhiều việc đại sự quốc gia phải lo, cho nên ta hãy đợi thời điểm thích hợp hơn”.
Qua hai câu chuyện kể trên, có thể thấy tầm hiểu biết uyên bác và đức tính thận trọng của các nhà lãnh đạo đối với ngôn ngữ dân tộc như thế nào.
Trở lại vấn đề i (ngắn) / y (dài): đây là một trong nhiều điểm đã từng được đặt lên bàn của các nhà chủ trương cải tiến chữ quốc ngữ từ rất lâu, trong đó có dùng d thay đ, f thay ph, k thay c, z thay d và gi, g thay gh, ng thay ngh, vv và vv … Đúng là trong các điểm trên, vấn đề i (ngắn) / y (dài) có nhiều lộn xộn nhất. Chọn vấn đề lộn xộn nhất ra làm thí điểm cải tiến là việc làm hợp lý. Nhưng nội dung của sự cải tiến lại phạm nhiều sai lầm ngay về phương pháp luận, chính vì vậy mà không gây được sự hưởng ứng rộng rãi trong nhân dân. Sai lầm lớn nhất là tính không nhất quán trong chủ trương: trong khi quy định nguyên âm [i] trong các âm tiết mở phải viết i (ngắn) như kĩ (thuật), lí (thuyết), mĩ (thuật), vv …, thì lại có ngoại lệ là:  nếu âm tiết mở đó là âm [i] đứng một mình thì sẽ phải viết y (dài) nếu đó là từ gốc Hán, có nghĩa là phải viết y (sĩ), ý (kiến), (sao) y (bản chính), vv … và nếu đó là từ thuần Việt thì viết i (ngắn), chẳng hạn như ỉ (eo), ì (à) ì (ạch), (béo) ị, vv … (Tại sao lại phải thế?). Có khác gì đánh đố người dùng. Giải quyết một vấn đề đơn giản bằng một vấn đề phức tạp hơn: khi cầm bút lại phải phán đoán xem đâu là từ Hán-Việt. Mà đây đâu phải là chuyện dễ đối với mọi người! Thêm nữa, đây lại cũng là một cái lý của những người theo cách dùng truyền thống: người ta có chỗ cũng đã nghĩ đến chuyện viết y cho từ Hán-Việt và i cho từ thuần Việt từ lâu rồi: lý (thuyết) và lí (nhí), ỷ (lại) và ỉ (eo), vv … Giả sử những người theo trường phái truyền thống phê phán những người theo trường phái cải cách là: viết (nước) Mĩ, lí (luận), kĩ (thuật), … “trông nó thế nào ấy” (chỉ là cảm tính và thói quen về thẩm mỹ), thì chính những người theo trường phái cải cách lại cũng không dám cải cách luôn thể cho mọi trường hợp viết i, mà vẫn phải để lại y (sĩ), (lưu) ý, ý (kiến), (kính) yêu, … không dám viết luôn cho nhất quán i (sĩ), (lưu) í, í (kiến), (kính) iêu, … cũng chỉ vì sợ “trông nó thế nào ấy”, mặc dầu đã có (đi) ỉa, (chú) ía, … Thế là chính trong khi sáng tác ra một số trường hợp “trông nó thế nào ấy”, thì lại vẫn sợ một số trường hợp “trông nó thế nào ấy” khác: cái không nhất quán chính là ở đây. Thêm nữa, một sai lầm nghiêm trọng về mặt phương pháp luận là trong khi chủ trương viết theo âm, cứ âm [i] thì viết i, thì đến trường hợp âm [i] đứng một mình lại chủ trương theo nghĩa (Hán-Việt hay thuần Việt).
Phải chăng vì những chỗ thiếu nhất quán, phạm sai lầm ngay về phương pháp luận như trên mà chủ trương viết i (ngắn) / y (dài) cải cách không được toàn dân hưởng ứng, gây ra quá nhiều thắc mắc trên báo chí.  Điều mỉa mai là những người biên tập ở những tờ báo và nhà xuất bản hiện nay vẫn viết i (ngắn) / y (dài) theo kiểu truyền thống lại chính xuất thân từ những học sinh đã được đào tạo i (ngắn) / y (dài) từ trường phổ thông, nơi họ bị áp đặt kiểu viết i (ngắn) / y (dài) cải cách.