Hát-a đang lớn, đa phần đã trưởng thành, 
nửa – rưỡi – rưởi đang hấp hối

Hồ Hải Thụy

Từ cấp 1, học sinh đã được học đơn vị éc-ta, héc-ta (viết là ha) bằng 100 a. Các em cũng đã được học hectômet, hectôgam, hectôlit bằng 100 mét, gam, lít tương ứng. Các em hẳn thấy rõ hectô là bội số 100, kilô là 1000, nhưng tại sao lại không hectôa (100 a) mà lại hecta?
Có phải vì vậy, cộng thêm với cái khó đọc khó nghe của héc, éc, mà nhiều người đã không gọi cái đơn vị 100 a là hecta mà gọi là hát-a: “Nhà tôi năm nay chăm sóc 5 hát-a rừng được phân”.
Cách gọi này mới chỉ thấy từ dân dội lên, chứ chưa thấy từ nhà đài (truyền thanh, truyền hình) dội xuống (như trường hợp nửa, rưỡi, rưởi, sẽ nói ở dưới).
Cũng là những cách dùng chệch đi từ dân gian, còn có những từ đã được nhắc đến nhiều như thăm quan, đảo ngũ, khắc khe, chuẩn đoán, giãn cách, ưu uất, bộc phát, ủy lạo, đãng tử, bày trí, diễn hành, đoái công chuộc tội, vv... Không biết tương lai của những từ này sẽ ra sao: bị đẩy trở lại tham quan, đào ngũ, khắt khe, ... hay được tha thứ đến mức quên đi như thống kê, đinh ninh, tử tế, vv...
Trường hợp trung gian là đa phần, nghĩa là trong dân bắt đầu nói, các nhà đài hưởng ứng và truyền bá. Khoảng 10 năm trước đây, trong một buổi sinh hoạt của một chi hội ngôn ngữ học, có một vị thực sự phẫn nộ đập bàn không chịu nổi cách nói đa phần, mà ông cho rằng như vậy là làm hỏng tiếng Việt, phải nói đa số, phần lớn, phần nhiều. Thế nhưng, đến nay có lẽ chẳng ai bận tâm đến chuyện đó, thậm chí có nhà văn (khá nổi tiếng) còn có lúc nói phần đa, mà mọi người thấy cũng chẳng sao.
Trường hợp thứ ba là từ trên các nhà đài (và có lẽ sau đó là các nhà giáo) dội xuống dân. Hình như các vị quen đọc, không quen nói. Một nửa cái bánh chưng là “một phần hai cái bánh chưng”, rồi “một phẩy năm lít nước mắm”, ”hai phẩy năm triệu đồng”. Với cách phát âm miền Trung và miền Nam, rưởi và rưỡi hầu như đã nhập làm một, nay với cách đọc “phẩy năm”, chúng đang có nguy cơ biến mất. Cùng số phận là từ vạn, luôn được thay bằng mười nghìn; và mấy cái tên tháng giêng, một chạp được thay bằng một, mười một, mười hai (tháng 1, tháng 11, tháng 12 – âm lịch và dương lịch). Có lẽ những từ này sẽ sớm được các nhà soạn từ điển gán cho cái chú thích là “từ cổ”. Tôi đã có dịp được nghe một bà giáo già về hưu giảng bài cho cháu, cũng nói theo kiểu “một phần hai”, “phẩy năm”, “tháng một” này. Tò mò, tôi hỏi bà, bà cho biết là phải nói với cháu như thế, cháu đến trường nói lại với cô giáo mới đúng như cô dạy, chứ không phải bà vẫn thường nói như thế trong đời sống hằng ngày. Ở cái xã hội càng phát triển rối rắm thì thái độ “bỏ qua, không có gì quan trọng, thế cũng chẳng sao” (permissiveness) càng ngày càng phát triển. Cái gì sẽ là cây gậy chỉ huy để đưa vào trật tự?