Dạy tiếng Việt nào?

Hiện nay, cộng đồng người Việt ở nước ngoài đang lo phát triển việc dạy tiếng Việt cho thế hệ thứ ba (thế hệ sinh ra và lớn lên ở nước ngoài, thường chỉ nói tiếng Việt một phần nào với cha mẹ, còn mọi sự giao tiếp – kể từ mẫu giáo trở đi – đều bằng ngôn ngữ của cái xứ sở nơi họ đang sinh sống). Một số tổ chức trong nước cũng có kế hoạch hỗ trợ cho công cuộc này. Nhân dịp này, phóng viên ….. đã có dịp trao đổi với ông Hải Thụy, người đã từng nhiều năm dạy tiếng Việt ở trong nước cũng như ở nước ngoài.(Ông Mịch ơi! Xin đừng thay đổi cách giới thiệu về tôi, đề nghị cứ giữ nguyên như thế này thôi, vì đó là sự thật. Đừng gọi tôi là nhà nọ nhà kia gì cả)

Phóng viên (PV): Có một số bà con Việt kiều cho biết các trường lớp dạy tiếng Việt cho người Việt ở nước ngoài không có chương trình thống nhất, mỗi nơi làm theo một cách. Xin Ông cho biết, trong nước có thể làm được gì để hỗ trợ bà con ở nước ngoài?
Hải Thụy (HT): Chương trình không thống nhất mà kết quả đạt được là người học nói và hiểu tiếng Việt tốt là đủ rồi. Nhưng theo chỗ tôi được biết thì vấn đề không phải ở chỗ đó. Có một số người dạy có lúc còn e ngại dạy những từ ngữ mà trong nước quen dùng, vì sợ bị hiểu lầm là “tiếp tay cho cộng sản”. Gạt sang bên những chuyện định kiến này nọ còn tồn tại ở một thiểu số người, chúng ta có thể thấy rằng tuỳ theo mục đích mà dạy tiếng. Nếu người học chỉ cần giao dịch với bà con ở hải ngoại bằng cái thứ (mà các nhà ngôn ngữ học thường gọi là) phương ngữ xã hội là một thứ biến thể của tiếng Việt, thì họ cứ việc học thứ phương ngữ đó để giao dịch chỉ với nhau thôi. Nhưng nếu họ định có quan hệ với người trong nước thì không thể nào tránh khỏi phải dùng từ ngữ quen dùng trong nước – dù thích hay không thích, …
PV: … sao lại gọi là phương ngữ xã hội?
HT: Phương ngữ vùng miền chẳng hạn như tiếng Hà Nội, tiếng Huế, tiếng Sài Gòn, tiếng Nghệ, tiếng Quảng là dựa theo địa lý, còn phương ngữ xã hội là nói về thứ tiếng nói của một cộng đồng người có hoàn cảnh sống tách biệt về mặt xã hội với cộng đồng chủ thể.
PV: Như vậy tiếng Việt ở hải ngoại là một phương ngữ của tiếng Việt?
HT: Đúng, chỉ có một Tiếng Việt với khá nhiều phương ngữ của nó; phương ngữ nào cũng có những nét hay nét riêng của nó. Nét hay thì đóng góp cho ngôn ngữ toàn dân, nét riêng thì giữ lại cho mình.
PV: Vậy người trong nước có thể giúp soạn các chương trình học tiếng Việt cho người Việt ở nước ngoài không?
HT: Như trên tôi đã nói, nếu người học muốn học cái đó hoặc cần có sự giao tiếp với người trong nước. Vả lại chữ nghĩa chẳng có tội tình gì đến nỗi cho người ta dùng nó làm chỗ tuôn trào hận thù, bởi vì từ ngữ có hai mặt: danh và thực. Chẳng hạn như danh từ tiếng Đức “Demokratie” có hai mặt danh và thực thế nào? Danh: “hình thức cai trị  trong đó mọi quyết định của nhà nước được thể hiện trực tiếp hoặc gián tiếp bởi đa số công dân thông qua bầu cử trung thực”; còn về mặt thực thì vào thời bức tường Berlin chưa bị phá vỡ, người dân Cộng hoà dân chủ Đức (Đông Đức) có cách hiểu Demokratie khác với người dân Cộng hoà liên bang Đức (Tây Đức). Khi dạy ngôn ngữ, người ta dạy cái danh là chính. Chỉ khi cần hiểu rõ thêm về đất nước, con người một xứ sở nào đó, người ta mới kết hợp thêm phần thực. Như vậy, nếu ngại có những hiểu lầm, soạn bài dạy tiếng Việt cho bà con hiện sống ở nước ngoài nên chú ý đến điểm này, chứ không phải sợ rằng từ này không cộng sản, từ kia cộng sản. Thí dụ về Demokratie trên đã chứng tỏ.
PV: Nhân tiện xin hỏi thêm: vậy trong nước có còn phương ngữ xã hội không?
HT: Phức tạp và dài dòng đây. Chỉ có thể nói rất tóm tắt: trước 1945, ta có các phương ngữ vùng miền ở cả Bắc Trung Nam. Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, một bộ phận người Việt sống trong vùng gọi là “tự do” (lúc đó hiểu đơn thuần với ý nghĩa là không có ngoại nhân thống trị), tức là vùng do Chính phủ kháng chiến cai trị; còn một bộ phận thì sống trong vùng gọi là vùng “bị địch tạm chiếm”. Thể chế chính trị, kinh tế khác nhau đã dần dần tạo ra hai thứ phương ngữ xã hội khác nhau. Kế thừa hai thể chế đó sau này là hai chính quyền Dân chủ Cộng hoà ở miền Bắc và Cộng hoà ở miền Nam. Đến đây tình hình phức tạp thêm ở chỗ một số lớn người miền Nam tập kết ra Bắc, đồng thời một số lớn người miền Bắc di cư vào Nam. Sự hình thành hai phương ngữ xã hội được pha trộn bằng cả những yếu tố của phương ngữ vùng miền. Còn phương ngữ xã hội của cộng đồng người Việt ở nước ngoài bây giờ lại phức tạp thêm một tầng nữa: đó là số cộng của phương ngữ xã hội miền Nam, mà đa số là những người bỏ nước ra đi sau 1975, với phương ngữ xã hội miền Bắc, mà đa số là những người đi học tập và lao động ở các nước xã hội cũ rồi ở lại tạm thời hoặc vĩnh viễn. 
PV: Có lẽ vấn đề còn nhiều chuyện phải bàn tới, nhưng thời gian không cho phép, xin khất vào những dịp khác. Xin cảm ơn Ông về buổi nói chuyện vui vẻ và bổ ích này.
HT: Tôi cũng xin cảm ơn Bạn và hy vọng câu chuyện giữa chúng ta mua vui cho mọi người cũng được vài phút.